facebook pixel
Aktualności z Ekowiedzy

Jak postępować z trwałymi zanieczyszczeniami organicznymi?

Puszki z farbami i rozpuszczalnikami na półkach

Trwałe zanieczyszczenia organiczne (TZO) to organiczne substancje chemiczne charakteryzujące się szczególnymi właściwościami chemicznymi i fizycznymi. Po uwolnieniu do środowiska pozostają niezmienione przez wiele lat, a rozprzestrzeniają się w wyniku działania naturalnych procesów zachodzących w glebie, wodzie i w powietrzu. Nie są rozpuszczalne w wodzie, ale są łatwo rozpuszczalne w tłuszczach, odkładają się w tkance tłuszczowej, są toksyczne dla ludzi i zwierząt. Skutkami narażenia na TZO są nowotwory, alergie, nadwrażliwości, uszkodzenia ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego, zaburzenia płodności oraz zaburzenia układu immunologicznego.

Po co nowe rozporządzenie w sprawie TZO?

Dotychczasowe rozporządzenie (WE) nr 850/2004 było kilkukrotnie zmieniane, więc w celu usystematyzowania przepisów i wprowadzenia kolejnych zmian konieczne było wydanie nowego rozporządzenia. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1021 z dnia 20 czerwca 2019 r. dotyczące trwałych zanieczyszczeń organicznych ma na celu ochronę zdrowia ludzi i środowiska naturalnego przed TZO (np. chemikaliów przemysłowych i pestycydów) przez zakazanie, jak najszybsze wyeliminowanie lub ograniczenie produkcji, wprowadzania do obrotu lub stosowania substancji będących przedmiotem Konwencji sztokholmskiej i Protokołu do Konwencji z 1979 r. Nowe rozporządzenie, tak jak poprzednie, zobowiązuje do redukcji, minimalizacji i eliminacji uwalniania TZO, a także określa zasady dotyczące odpadów składających się z jakiejkolwiek substancji zawierającej TZO, zawierających tę substancję lub nią zanieczyszczonych. Zgodnie z Traktatem o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej państwa członkowskie mogą nakładać surowsze wymogi niż wymogi ustanowione w rozporządzeniu.

Nowe rozporządzenie wchodzi w życie 15 lipca 2019 r. i jest kontynuacją poprzedniego – nadal zakazana jest produkcja, wprowadzanie do obrotu oraz stosowanie substancji wymienionych w załączniku I do rozporządzenia, takich jak związki (dodatkowo decaBDE), PFOS, DDT, chlordan, heksachlorocykloheksan, łącznie z lindanem, dieldryna, endryna, heptachlor, endosulfan, heksachlorobenzen, chlordekon, aldryna, pentachlorobenzen, PCB, mireks, toksafen, heksabromobifenyl, heksabromocyklododekan, heksachlorobutadien, polichlorowane naftaleny, SCCP i dodatkowo pentachlorofenol oraz jego sole i estry.

Ograniczona będzie produkcja, wprowadzanie do obrotu i stosowanie substancji, które będą wymienione w załączniku II (obecnie brak substancji), w postaci samoistnej, w mieszaninach lub wyrobach. W systemach ocen i zezwoleń dotyczących istniejących i nowych substancji w ramach przepisów UE państwa członkowskie muszą uwzględniać następujące kryteria:

  • dane identyfikacyjne substancji,
  • trwałość,
  • biokumulacja,
  • potencjał przenoszenia w środowisku na dalekie odległości,
  • negatywne oddziaływanie.

Powinny również przyjąć stosowne środki, aby kontrolować istniejące substancje i zapobiegać produkcji, wprowadzaniu do obrotu oraz stosowaniu nowych substancji mających cechy TZO.

Substancja dodana do załącznika I lub II po 15 lipca 2019 r. nie podlega zakazowi produkcji, wprowadzania do obrotu i stosowania przez 6 miesięcy, w przypadku gdy substancja ta jest obecna we wcześniej wyprodukowanych wyrobach. Zakaz ten nie dotyczy też substancji obecnej w wyrobach wyprodukowanych przed dniem, w którym przepisy starego lub nowego rozporządzenia zaczęły mieć zastosowanie do tej substancji.

Co zrobić z zapasami substancji?

Posiadacz zapasów składających się z jednej z substancji wymienionych w załączniku I lub II, której nie można stosować, lub zapasów zawierających taką substancję, gospodaruje nimi jak odpadami. Posiadacz zapasów w ilości przewyższającej 50 kg, składających się z jednej z substancji uznanej za dozwoloną, ujętych w załączniku I lub II, albo zawierających taką substancję, przekazuje właściwemu organowi państwa członkowskiego informacje na temat ich charakteru i wielkości. Należy to zrobić w ciągu 12 miesięcy od objęcia tej substancji przepisami rozporządzenia (starego lub nowego), a następnie corocznie aż do terminu określonego w załączniku I lub II. Posiadacz zapasów ma obowiązek gospodarowania nimi w sposób bezpieczny, wydajny i przyjazny dla środowiska oraz chroniąc zdrowie ludzkie i środowisko naturalne.

Zadania państw członkowskich odnośnie TZO

Państwa członkowskie mają monitorować wykorzystanie zgłoszonych zapasów i gospodarowanie nimi. Do 15 lipca 2021 r. państwa członkowskie opracują spisy substancji z załącznika III (PCDD/PCDF, PCB, HCB, WWA, pentachlorobenzen, heksachlorobutadien, polichlorowane naftaleny) uwalnianych do powietrza, wody i gleby, a następnie będą utrzymywać te spisy. Państwa członkowskie przedstawiają Komisji Europejskiej, Europejskiej Agencji Chemikaliów i pozostałym państwom członkowskim swoje plany działań w celu identyfikacji, oznaczania oraz minimalizacji łącznych uwolnień tych substancji. Mogą one polegać na zastosowaniu zastępczych lub zmodyfikowanych substancji, mieszanin, wyrobów i procesów zapobiegających powstawaniu substancji z załącznika III.

Gospodarowanie odpadami

Producenci i posiadacze odpadów starają się zapobiec ich zanieczyszczeniu substancjami wymienionymi w załączniku IV. Odpady składające się z jednej substancji, zawierające ją lub nią zanieczyszczone są unieszkodliwiane lub odzyskiwane w jak najkrótszym czasie przez zniszczenie lub przekształcenie zawartości TZO w odpad nieszkodliwy. Należy to zrobić w oparciu o przepisy załącznika V, czyli przez:

  • obróbkę fizyczno-chemiczną (D9),
  • przekształcenie termiczne na lądzie (D10),
  • wykorzystanie głównie jako paliwa lub innego środka wytwarzania energii (R1), wyłączając odpady zawierające PCB,
  • recykling/odzysk metali i związków metali (R4) (pod pewnymi warunkami).

Zakazane jest przeprowadzanie procesów unieszkodliwiania lub odzysku, których wynikiem może być odzysk, recykling, regeneracja lub ponowne użycie substancji z załącznika IV w postaci samoistnej. Komisja Europejska może przyjąć akty wykonawcze dotyczące przepisów związanych z gospodarowaniem odpadami określając w nich format informacji, które mają być przekazywane przez państwa członkowskie. Komisja Europejska może to zrobić tylko w uzasadnionych przypadkach, przy uwzględnieniu rozwoju technicznego, odnośnych wytycznych, decyzji międzynarodowych, zezwoleń udzielonych przez państwo członkowskie lub właściwy organ wyznaczony przez państwo członkowskie. Obowiązkiem państw członkowskich jest kontrola i śledzenie odpadów zawierających substancję lub zanieczyszczonych substancją z załącznika IV.

Krajowe plany wdrażania

Obywatele państw członkowskich muszą mieć zapewnione uczestnictwo w przygotowywaniu i aktualizowaniu krajowych planów wdrażania. Po przyjęciu planu, członek unii europejskiej udostępnia go publicznie i przekazuje informacje o jego publikacji do Komisji Europejskiej, Europejskiej Agencji Chemikaliów i pozostałym państwom członkowskim. W czasie przygotowywania i aktualizowania przez państwa członkowskie planów wdrażania Komisja, Agencja i państwa członkowskie mogą wymieniać między sobą informacje na temat ich treści. Mogą też wymieniać informacje na temat środków podjętych na poziomie krajowym, aby móc zidentyfikować i ocenić tereny zanieczyszczone TZO.

Wymiana informacji dotyczących trwałych zanieczyszczeń organicznych

Komisja, Agencja i państwa członkowskie wymieniają wewnątrz UE, ale i z państwami trzecimi informacje dotyczące redukcji, minimalizacji lub, tam gdzie jest to możliwe, wyeliminowania produkcji, stosowania oraz uwalniania TZO i informacji dotyczących alternatyw dla tych substancji. Określają też ryzyko oraz koszty ekonomiczne i społeczne związane z tymi rozwiązaniami.

Komisja, Agencja i państwa członkowskie w stosownych przypadkach w odniesieniu do TZO wspierają i ułatwiają:

  • realizację programów na rzecz kształtowania świadomości, w tym dotyczących skutków tych substancji oraz ich alternatyw dla zdrowia i środowiska, jak również redukcji lub wyeliminowania ich produkcji, stosowania oraz uwalniania, programów skierowanych do decydentów i osób kształtujących politykę oraz szczególnie wrażliwych grup społecznych;
  • informowanie społeczeństwa;
  • prowadzenie szkoleń m.in. pracowników, naukowców, wychowawców, personelu technicznego i kadr zarządzających.

W tym wypadku informacje na temat zdrowia i bezpieczeństwa ludzi oraz środowiska nie mogą być uznawane za poufne, ale należy je chronić zgodnie z prawem unii.

Monitorowanie wdrażania

Państwa członkowskie mają obowiązek sporządzenia i publikacji sprawozdań zawierających informacje:

  • na temat stosowania rozporządzenia 2019/1021, w tym informacje dotyczące działań w zakresie egzekwowania, naruszeń i kar,
  • opracowane na podstawie otrzymanych zgłoszeń,
  • opracowane na podstawie spisów uwolnień,
  • na temat wdrażania zgodnie z krajowymi planami wdrażania,
  • na temat obecności w środowisku substancji wymienionych w części A załącznika III,
  • o rocznych danych z monitorowania i danych statystycznych na temat rzeczywistej lub szacunkowej łącznej produkcji i wprowadzania do obrotu substancji wymienionych w załączniku I lub II, w tym odpowiednie wskaźniki, mapy poglądowe, sprawozdania.

Sprawozdanie powinno być aktualizowane o nowe dane lub informacje, ale nie rzadziej niż co trzy lata i udostępniane Komisji i Agencji na platformie informacyjnej monitorowania chemikaliów. Agencja sporządza i publikuje unijne sprawozdanie z przeglądu na podstawie danych opublikowanych lub zgłoszonych przez państwa członkowskie. Unijne sprawozdanie z przeglądu obejmuje wskaźniki rezultatów, skutków i oddziaływania rozporządzenia 2019/1021, unijne mapy poglądowe oraz sprawozdania państw członkowskich. Agencja aktualizuje unijne sprawozdanie z przeglądu co najmniej co sześć miesięcy lub na wniosek Komisji. Komisja może przyjmować akty wykonawcze dotyczące minimalnego zakresu informacji, które państwa członkowskie mają przekazywać, w tym definicji odpowiednich wskaźników, map poglądowych i sprawozdań.

Kary za trwałe zanieczyszczenia organiczne

Państwa członkowskie ustanawiają przepisy dotyczące kar za naruszanie rozporządzenia i podejmują wszelkie środki niezbędne do zapewnienia stosowania tych kar. Przewidziane kary muszą być skuteczne, proporcjonalne i odstraszające. Jeżeli państwa członkowskie nie zrobiły tego przed wejściem w życie rozporządzenia 2019/1021, zgłaszają te przepisy i środki Komisji nie później niż w dniu 16 lipca 2020 r. oraz bezzwłocznie zgłaszają jej późniejsze zmiany.

Autor: Aleksandra Banaś

Poprzedni artykułNastępny artykuł