facebook pixel

Ograniczanie niskiej emisji – skąd wziąć na to środki?

dofinansowanie na ograniczanie niskiej emisji

Problem smogu, czyli inaczej niskiej emisji, jest obecnie jednym z ważniejszych priorytetów zarówno polityki krajowej jak i unijnej. Dla przeciętnego obywatela staje się on szczególnie dotkliwy w okresie grzewczym, czyli od końca września do marca. Wówczas powietrze, którym oddychamy, zawiera drobne cząsteczki, tzw. pyły zawieszone, które dostają się do naszego organizmu. Zjawisko to jest bardzo szkodliwe dla naszego zdrowia, powodując m.in. choroby układu krążeniowo-oddechowego oraz mogą być przyczyną powstawania zmian nowotworowych. Na choroby te narażone są szczególnie dzieci oraz osoby starsze. Według raportu Narodowego Funduszu Zdrowia “Analiza przyczyn wzrostu liczby zgonów w Polsce” (2018 r.) zła jakość powietrza jest potencjalną przyczyną wzrastającej liczby zgonów, powoduje też istotne konsekwencje zdrowotne szczególnie ze strony układu krążeniowo-oddechowego.

Głównym źródłem niskiej emisji w Polsce są piece i wysokoemisyjne kotły służące do ogrzewania gospodarstw domowych w osiedlach domów jednorodzinnych, zlokalizowane w centrach miast czy na ich obrzeżach, gdzie jest ona najbardziej odczuwalna.

Rola samorządu w ograniczeniu niskiej emisji

Najistotniejszą rolę w ograniczeniu niskiej emisji odgrywają jednostki samorządu terytorialnego (JST). To na ich barkach spoczywa odpowiedzialność za jakość życia mieszkańców w danej gminie. W celu poprawy jakości powietrza gminy podejmują opracowanie planów ograniczenia niskiej emisji (program ograniczania niskiej emisji, program ochrony powietrza, gminny program niskoemisyjny), które powinny być poprzedzone szczegółową analizą aktualnej sytuacji w gminie. W tym celu gminy wykonują inwentaryzację źródeł niskiej emisji, często połączoną z akcją eko-edukacyjną.

Zarządzanie danymi z inwentaryzacji, które przy pomocy specjalnego programu symulującego mogą być przekształcone w mapy zanieczyszczeń, pozwala gminie na ustalenie priorytetów działań oraz w kolejnym kroku na monitorowanie skutków realizacji zadań. Dodatkowo wyniki przeprowadzonych analiz pozwalają ocenić koszty niezbędnych inwestycji, zaplanować wydatki oraz stanowić podstawę do pozyskiwania środków finansowych na ich realizację. Wskazane przy tym jest zastosowanie kompleksowego sytemu zarządzania wymianą kotłów i przeprowadzania termomodernizacji oraz monitorowania rezultatów.

Bardzo istotną rolą gminy w działaniach związanych z poprawą jakości powietrza jest edukacja ekologiczna mieszkańców oraz oferta skierowana dla nich w kategorii dofinansowań wymiany urządzeń grzewczych oraz termomodernizacji budynków, a dla najuboższych pomoc w zakresie dofinansowania większych kosztów eksploatacji ekologicznych systemów ogrzewania. Do realizacji powyższych zadań gminy korzystają ze środków własnych, a w przypadku ich braku w dużej mierze muszą korzystać ze środków zewnętrznych.

Obecnie dostępnych jest wiele programów finansowania inwestycji związanych z ograniczeniem niskiej emisji. Część z nich wspierać ma indywidualne gospodarstwa, inne skierowane są do gmin, a jeszcze inne do przedsiębiorstw, np. gospodarki cieplnej. Są to środki, które można przeznaczyć m.in. na inwestycje indywidualne polegające na wymianie źródeł ciepła, termoizolacje (ocieplenie) budynków lub instalacje odnawialnych źródeł energii (OZE), a także na budowy czy rozbudowy sieci ciepłowniczych. Wskazane przy tym jest, dla osiągnięcia większych efektów, przeprowadzanie kompleksowych działań uwzględniających wszystkie ww. elementy.

Gmina z misją sięga po więcej!

Gmina, czująca się odpowiedzialna w stosunku do mieszkańców za jakość powietrza powinna, na podstawie ww. kompleksowego planu działania, wykorzystać wszystkie możliwości w tym zakresie, a nie tylko dedykowane bezpośrednio na poprawę jakości powietrza. Do takich należą programy dotyczące odnawialnych źródeł energii, ciepłownictwa itp. W zakresie programów przeznaczonych bezpośrednio dla mieszkańców gmina powinna podjąć się roli inicjującej, pomagającej w projektowaniu i uzyskaniu środków dla indywidualnych mieszkańców, a szczególnie tych uboższych, od których trudno spodziewać się inicjatyw.

Skąd samorządy mogą pozyskać środki na ograniczenie niskiej emisji?

Obecnie istnieje wiele możliwości pozyskania środków na ograniczenie niskiej emisji, szczególnie jeśli gminy zastosują ww. podejście kompleksowe. Poza wykorzystaniem środków unijnych z Programu Infrastruktura i Środowisko oraz Regionalnych Programów Operacyjnych (RPO) istnieje możliwość skorzystania ze środków krajowych, np. z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW) lub Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (WFOŚiGW).

Dla przykładu, z RPO obecnie trwają nabory w województwie kujawsko-pomorskim, gdzie można pozyskać środki na modernizację czy remont części wspólnych wielorodzinnych budynków mieszkalnych, przyczyniające się do likwidacji istotnych problemów społecznych, gospodarczych na obszarze rewitalizowanym, wynikającym z lokalnego lub gminnego programu rewitalizacji czy w ramach poprawy efektywności energetycznej budynków publicznych. W województwie lubuskim gminy mogą ubiegać się o dofinansowanie na budowę lub modernizację jednostek wytwarzania energii cieplnej. Województwo śląskie oferuje gminom środki w naborze na projekty grantowe dotyczące produkcji energii z OZE.

Z funduszy unijnych obecnie dostępne dofinansowania dotyczą perspektywy na lata 2014-2020, w związku z tym konkursy w obecnej formie będą organizowane do końca 2020 r. Od 2021 r. wdrożona zostanie nowa perspektywa finansowa Unii Europejskiej, obecnie trwają negocjacje warunków dofinansowań dla poszczególnych programów.

Do najciekawszych programów ze środków krajowych należy między innymi program NFOŚiGW, skierowany do ciepłowni o mocy cieplnej do 50 MW, w których JST posiadają min. 70% udziałów. Środki w formie pożyczki (do 100% kosztów kwalifikowanych) i dotacji (do 30% kosztów kwalifikowanych) można przeznaczyć m.in. na rozbudowę sieci ciepłowniczej i przyłączenie nowych odbiorców (mieszkańców, którzy do celów ogrzewania wykorzystywali paliwa stałe).

Kolejny program – Energia Plus, dotyczy przedsiębiorstw, m.in. elektrociepłowni, obejmuje bardzo szeroką gamę inwestycji, począwszy od ograniczenia zużycia paliw, wykorzystania OZE, zastosowania nowych technologii, po rozbudowę sieci ciepłowniczej. Dofinansowanie oferowane w formie dotacji oraz pożyczek. Podobne warunki obowiązują przy dofinansowaniu z programu Polska Geotermia Plus. Jest to program dla przedsiębiorstw mający na celu zwiększenie wykorzystania zasobów geotermalnych Polski.

Większość WFOŚiGW oferuje dofinansowania na ograniczenie niskiej emisji dla gmin w formie pożyczek i dotacji. Warunki pozyskania środków różnią się między sobą w zależności od województwa. WFOŚiGW w Opolu przyjmuje wioski w ramach I Priorytetu z listy działań priorytetowych – Ochrona atmosfery. Samorządy w ramach pomocy mogą uzyskać dotacje do 50% kosztów kwalifikowanych, maks. do 1200000 zł oraz pożyczkę z częściowym umorzeniem do 15%. W Warszawie oferowane są pożyczki do 100% kosztów kwalifikowanych z możliwością umorzenia do 25% na realizację programu ochrony powietrza. W celu sprawdzenia oferowanych dofinansowań należy skontaktować się z poszczególnymi wojewódzkimi funduszami.

Dofinansowanie dla mieszkańców na wymianę pieców i ocieplenie budynków

Wśród programów warto wymienić najważniejszy z nich: program Czyste Powietrze. Jest to kompleksowy program skierowany do osób fizycznych, którego celem jest poprawa efektywności energetycznej oraz zmniejszenie czy uniknięcie emisji pyłów i innych zanieczyszczeń wprowadzanych do atmosfery przez domy jednorodzinne. W programie Czyste Powietrze można uzyskać dotację w wysokości do 90% kosztów inwestycji, w zależności od dochodu na członka rodziny, uzupełnioną preferencyjną pożyczką na pokrycie pozostałej części kosztów. Wnioski składa się do WFOŚiGW. Uzupełnieniem wsparcia jest możliwa do uzyskania ulga termomodernizacyjna (mechanizm działania podobny do dawnej ulgi remontowej), gdzie przez kolejne 3 lata można odliczyć od dochodu do nawet 53 tys. zł (nowelizacja od 01.01.2019 r. ustawy o PIT i ustawy o ryczałcie).

Kolejnym istotnym źródłem finansowania jest oferta poszczególnych gmin, tzw. dotacje na wymianę kotłów. Warunki pozyskania środków różnią się od siebie w zależności od województwa oraz gminy. Przykładowo, w województwie małopolskim, w Krakowie, dofinansowanie na wymianę pieca obejmuje jedynie odnawialne źródła energii i kotły gazowe. Natomiast w Metropolii Krakowskiej: kotły gazowe, na biomasę oraz OZE. Poza granicami Metropolii – odnawialne źródła energii, kotły gazowe, piece na biomasę i węgiel (najnowsze, spełniające normy emisyjne). Na Mazowszu, w Warszawie można uzyskać dofinansowanie do 75% kosztów kwalifikowanych, jednakże kwota ta jest ograniczona do 20000 zł dla domu jednorodzinnego, do 14000 zł dla mieszkań w bloku i do 8000 zł dla każdego mieszkania w kamienicy. W województwie opolskim kwota dofinansowania zależna jest od mocy kotła oraz rodzaju ogrzewania. Dla pompy ciepła jest to kwota 3500 zł. Szczegółowe informacje można uzyskać w poszczególnych gminach.

Część gmin pomyślała również o najuboższych mieszkańcach oferując programy osłonowe na pokrycie zwiększonych kosztów eksploatacyjnych ogrzewania. Środki te są przyznawane z reguły za pośrednictwem gminnych ośrodków pomocy społecznej.

Ponadto NFOŚiGW oferuje program Mój Prąd, którego celem jest zwiększenie produkcji energii elektrycznej z mikroinstalacji fotowoltaicznych. O dofinansowanie w formie dotacji do 50% kosztów kwalifikowanych, ale nie więcej niż 5000 zł, mogą ubiegać się osoby fizyczne produkujące energię elektryczną na własne potrzeby.

Dla rolników indywidualnych, prowadzących działalność rolniczą, istnieje specjalny program Agroenergia, którego celem jest ograniczenie negatywnego wpływu na środowisko działalności rolniczej. Zakłada on kompleksowe wsparcie procesów energochłonnych poprzez wykorzystanie OZE, poprawienie efektywności energetycznej lub budowę, rozbudowę i modernizację instalacji produkcyjnych w celu zmniejszenia zużycia surowców pierwotnych, np. wody, wykorzystanie surowców wtórnych oraz ograniczanie ilości wytwarzanych odpadów.

Dodatkowo dla tych, którym nie udało się pozyskać dofinansowania czy brakuje funduszy na uzupełnienie środków własnych, Bank Ochrony Środowiska oraz Banki Spółdzielcze oferują preferencyjne pożyczki.

Autor: Magdalena Jaśkiewicz

Przeczytaj także:

Poprzedni artykułNastępny artykuł